Trang chủ » Viễn thông công nghệ » Mã độc là gì? Các loại mã độc và cách phòng tránh hiệu quả

Mã độc là gì? Các loại mã độc và cách phòng tránh hiệu quả

Bạn có bao giờ thấy máy tính bỗng chạy chậm, hiện quảng cáo lạ hay tự gửi email mà không rõ lý do? Rất có thể thiết bị đã dính mã độc. Vậy mã độc là gì, khác virus ra sao và làm thế nào để nhận biết, xử lý cũng như phòng tránh an toàn? Bài viết dưới đây Viễn thông FPT Telecom sẽ chia sẻ đầy đủ và dễ hiểu nhất.

Mã độc là gì?

Mã độc, tên tiếng Anh là Malware hay Malicious Software, là các phần mềm được tạo ra với mục đích gây hại cho máy tính, hệ thống mạng hoặc người sử dụng. Một đoạn mã độc khi xâm nhập thành công có thể âm thầm đánh cắp thông tin, phá hoại dữ liệu, làm gián đoạn hoạt động của hệ thống hoặc thậm chí điều khiển thiết bị từ xa mà chủ máy hoàn toàn không hay biết.

Điểm chung của mọi loại mã độc là tấn công vào ba yếu tố cốt lõi của thông tin: tính bí mật, tính toàn vẹn và tính sẵn sàng. Khi một trong ba yếu tố này bị xâm phạm, người dùng có thể mất tài khoản ngân hàng, rò rỉ dữ liệu cá nhân hoặc tê liệt toàn bộ công việc. Càng ngày, các loại mã độc càng tinh vi, biết ẩn mình và kết hợp lẫn nhau để tăng khả năng tấn công, khiến việc nhận diện trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Hiểu một cách ngắn gọn: mã độc là mọi chương trình được thiết kế có chủ đích để gây hại cho thiết bị, dữ liệu hoặc người dùng, bất kể nó có khả năng tự lây lan hay không.

Mã độc là gì
Mã độc (malware) là các phần mềm độc hại được thiết kế nhằm đánh cắp thông tin

Phân biệt mã độc và virus máy tính

Rất nhiều người nhầm lẫn giữa mã độc và virus máy tính, thậm chí dùng hai từ này thay thế cho nhau. Thực tế, virus chỉ là một nhánh nhỏ trong thế giới mã độc. Mã độc là khái niệm tổng quát bao trùm tất cả phần mềm độc hại, còn virus là loại đặc biệt có khả năng tự nhân bản và lây từ file này sang file khác. Nói cách khác, mọi virus đều là mã độc, nhưng không phải mã độc nào cũng là virus.

Tiêu chí Mã độc (Malware) Virus máy tính
Phạm vi Khái niệm tổng quát Một loại mã độc
Khả năng tự lây lan Có thể có hoặc không Tự nhân bản, tự lây
Ví dụ Trojan, Worm, Ransomware, Spyware File virus, Boot virus, Macro virus

Các loại mã độc phổ biến hiện nay

Thế giới phần mềm độc hại rất đa dạng. Để dễ hình dung, chúng tôi tổng hợp các loại phổ biến thường gặp theo bảng dưới đây, giúp bạn so sánh nhanh khả năng tự lây lan, mục tiêu chính và mức độ nguy hiểm trước khi đi vào chi tiết từng nhóm.

Loại mã độc Tự lây lan Mục tiêu chính Mức nguy hiểm
Virus Có Phá hoại file, lây nhiễm Trung bình
Worm Có, rất nhanh Lây lan qua mạng, USB Cao
Trojan Không Mở cửa hậu, đánh cắp Cao
Ransomware Tùy loại Mã hóa, tống tiền Rất cao
Spyware Không Theo dõi, ghi bàn phím Cao
Rootkit Không Ẩn mình, che giấu Rất cao
Botnet Không Điều khiển hàng loạt Rất cao

Virus, Worm và Trojan

Đây là ba cái tên quen thuộc nhất trong nhóm phần mềm độc hại. Virus lây nhiễm bằng cách chèn mã vào các file thực thi, khi bạn mở file thì đoạn mã được kích hoạt và lan rộng. Worm, hay sâu máy tính, nguy hiểm hơn vì tự nhân bản và phát tán cực nhanh qua email, USB hay mạng nội bộ mà không cần đính kèm file khác. Vụ tấn công mã độc tống tiền WannaCry năm 2017 chính là một biến thể Worm, đã gây thiệt hại hàng tỷ USD trên toàn cầu chỉ trong vài ngày.

Trojan, hay ngựa thành Tơ-roa, lại đi theo hướng ngụy trang. Loại mã độc này ẩn trong phần mềm trông có vẻ vô hại, và chỉ khi bạn tự tay cài đặt nó mới mở cửa hậu cho kẻ tấn công. Trojan không tự lây lan, nhưng chính sự cả tin của người dùng là con đường để nó xâm nhập.

Mã độc là gì
Virus, Worm và Trojan

Ransomware, Spyware, Adware và Keylogger

Nhóm này tập trung vào việc trục lợi từ dữ liệu của bạn. Ransomware là mã độc tống tiền: nó mã hóa toàn bộ tập tin rồi đòi tiền chuộc để mở khóa, và đây là một trong những loại nguy hiểm nhất hiện nay. Spyware âm thầm theo dõi hành vi người dùng, trong khi Keylogger ghi lại từng phím bạn gõ để lấy mật khẩu và thông tin thẻ. Adware tuy ít nguy hiểm hơn nhưng vẫn gây phiền toái khi liên tục hiển thị quảng cáo và đôi khi đính kèm thêm phần mềm độc hại khác.

Mã độc là gì
Ransomware, Spyware, Adware và Keylogger

Rootkit, Backdoor và Botnet

Đây là nhóm mã độc khó phát hiện và xử lý nhất. Rootkit can thiệp sâu vào hệ thống, đôi khi ở cấp độ nhân hệ điều hành, giúp các phần mềm độc hại khác trở nên gần như vô hình trước công cụ diệt virus thông thường. Backdoor là cánh cửa hậu cho phép kẻ tấn công ra vào máy bất cứ lúc nào. Khi nhiều thiết bị bị nhiễm và bị điều khiển tập trung, chúng hợp thành một mạng Botnet, được hacker dùng để tấn công từ chối dịch vụ hoặc phát tán thư rác trên quy mô lớn.

Dấu hiệu máy tính bị nhiễm mã độc

Phần lớn người dùng không nhận ra thiết bị đã dính mã độc cho đến khi hậu quả xảy ra. Theo khuyến cáo của các chuyên gia an ninh mạng, bạn nên cảnh giác khi gặp những biểu hiện bất thường dưới đây:

  • Máy tính chạy chậm, giật lag, hay treo dù không mở nhiều ứng dụng nặng.
  • Cửa sổ quảng cáo pop-up lạ liên tục bật lên, kể cả khi không mở trình duyệt.
  • Ổ cứng đầy nhanh bất thường, file lạ tự sinh ra sau khi đã dọn dẹp.
  • Trình duyệt tự đổi trang chủ, xuất hiện thanh công cụ lạ mà bạn không cài.
  • Phần mềm diệt virus tự tắt hoặc không thể bật lại được.
  • Danh bạ email báo nhận được thư lạ từ bạn dù bạn không hề gửi.

Nếu gặp một vài dấu hiệu trên cùng lúc, khả năng cao máy đã nhiễm mã độc và bạn nên kiểm tra ngay bằng công cụ quét chuyên dụng.

Mã độc là gì
Nên cảnh giác với các dấu hiệu máy tính bị nhiễm mã độc

Mã độc lây lan qua những con đường nào?

Hiểu rõ con đường lây lan giúp bạn chủ động phòng tránh tốt hơn. Trên thực tế, phần lớn các ca nhiễm đều bắt nguồn từ một vài hành vi quen thuộc hằng ngày:

  • Tải phần mềm lậu, crack hoặc file không rõ nguồn gốc về máy.
  • Mở file đính kèm hoặc nhấp vào đường link trong email lạ.
  • Cắm USB, ổ cứng di động đã bị nhiễm sẵn từ máy khác.
  • Truy cập website giả mạo, không có chứng chỉ bảo mật.
  • Khai thác lỗ hổng bảo mật do hệ điều hành và phần mềm chưa cập nhật.
Mã độc là gì
Mã độc (malware) chủ yếu lây lan qua môi trường Internet

Cách xử lý khi máy tính đã nhiễm mã độc

Khi nghi ngờ máy đã dính mã độc, điều quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và xử lý theo trình tự để hạn chế thiệt hại lan rộng. Dưới đây là các bước cơ bản dành cho người dùng phổ thông:

Bước 1: Ngắt kết nối mạng

Rút dây mạng hoặc tắt Wifi ngay để chặn mã độc tải thêm thành phần và ngăn nó lây sang thiết bị khác trong nhà.

Bước 2: Khởi động vào Safe Mode

Vào chế độ an toàn để hạn chế các tiến trình độc hại tự chạy, giúp việc dò quét diễn ra hiệu quả hơn.

Bước 3: Quét bằng phần mềm diệt virus uy tín

Sử dụng công cụ bảo mật bản quyền hoặc Microsoft Defender tích hợp sẵn trên Windows để quét toàn bộ hệ thống và cách ly tập tin nghi ngờ.

Bước 4: Sao lưu dữ liệu sạch và cài lại nếu cần

Chỉ sao lưu những tập tin quan trọng đã được kiểm tra an toàn. Với trường hợp nặng, cài lại hệ điều hành là cách triệt để nhất để loại bỏ mã độc.

Mã độc là gì
4 Bước xử lý khi máy tính đã nhiễm mã độc

Cách phòng tránh mã độc hiệu quả

Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh. Để giảm tối đa nguy cơ nhiễm mã độc, bạn nên duy trì những thói quen an toàn sau:

  • Cài phần mềm diệt virus uy tín và cập nhật cơ sở dữ liệu thường xuyên.
  • Luôn cập nhật hệ điều hành, trình duyệt và ứng dụng để vá lỗ hổng.
  • Không mở email, file đính kèm hay link từ nguồn không rõ ràng.
  • Chỉ tải phần mềm từ kho ứng dụng và website chính thống.
  • Sao lưu dữ liệu định kỳ ra ổ ngoài hoặc đám mây để phòng mất mát.
  • Ưu tiên đường truyền Internet an toàn, có khả năng chặn truy cập web độc hại ngay từ tầng mạng.
Mã độc là gì
Cách phòng tránh mã độc hiệu quả

Kết nối Internet an toàn cùng FPT Telecom

Bên cạnh phần mềm diệt virus trên thiết bị, một lớp phòng vệ thường bị bỏ qua chính là sự an toàn ngay tại đường truyền. Khi truy cập Internet, nếu hệ thống có thể nhận diện và chặn sớm các website chứa mã độc, bạn sẽ giảm đáng kể nguy cơ vô tình bấm vào liên kết nguy hiểm. Đây là lý do nhiều gia đình lựa chọn dịch vụ Internet đi kèm tính năng bảo vệ.

Tại FPT Telecom, chúng tôi cung cấp Internet cáp quang Wifi 6 với đường truyền ổn định, tích hợp giải pháp F-Safe hỗ trợ lọc và chặn các trang web không an toàn, cùng đội ngũ kỹ thuật hỗ trợ 24/7. Nếu bạn đang tìm một kết nối vừa nhanh vừa an tâm cho cả nhà, có thể tham khảo thêm các gói cước lắp mạng FPT phù hợp với nhu cầu của mình.

Bạn cần tư vấn gói Internet an toàn cho gia đình?

Đội ngũ FPT Telecom luôn sẵn sàng hỗ trợ qua hotline 1900 6600

NHẬN TƯ VẤN MIỄN PHÍ

Tìm hiểu thêm:

Câu hỏi thường gặp về mã độc

Mã độc và virus có phải là một không?

Không. Mã độc là khái niệm tổng quát cho mọi phần mềm độc hại, còn virus chỉ là một loại mã độc có khả năng tự nhân bản và lây lan.

Mã độc trên điện thoại có nguy hiểm không?

Có. Điện thoại cũng có thể nhiễm mã độc qua ứng dụng ngoài kho chính thống hoặc link lạ, dẫn tới mất tài khoản và dữ liệu cá nhân, nên cần thận trọng tương tự máy tính.

Loại mã độc nào nguy hiểm nhất hiện nay?

Ransomware (mã độc tống tiền) được xem là một trong những loại nguy hiểm nhất vì mã hóa dữ liệu và đòi tiền chuộc, gây thiệt hại lớn cho cả cá nhân lẫn doanh nghiệp.

Phần mềm diệt virus miễn phí có chặn được mã độc không?

Có thể chặn cơ bản, nhưng để an toàn hơn bạn nên kết hợp cập nhật hệ thống thường xuyên, thói quen lướt web an toàn và đường truyền Internet có khả năng lọc web độc hại.

Trong bối cảnh an ninh mạng ngày càng phức tạp, hiểu rõ mã độc là gì mới chỉ là bước đầu. Điều quyết định nằm ở thói quen sử dụng hằng ngày: cập nhật thiết bị đều đặn, cẩn trọng với mọi đường link lạ và sao lưu dữ liệu quan trọng. Nếu bạn ưu tiên sự an tâm cho cả gia đình, hãy bắt đầu từ một đường truyền ổn định và có lớp bảo vệ ngay tại tầng mạng, bởi phòng ngừa luôn nhẹ nhàng hơn rất nhiều so với khắc phục hậu quả.

Lưu ý: Giá bán và các chương trình khuyến mãi có thể thay đổi tùy thời điểm. Các bạn vui lòng liên hệ với chúng tôi để được báo giá chi tiết nhất.