Trang chủ » Viễn thông công nghệ » Tác hại của nghiện internet và cách lấy lại quyền kiểm soát

Tác hại của nghiện internet và cách lấy lại quyền kiểm soát

Bạn đã bao giờ định xem điện thoại 5 phút rồi ngẩng lên thì đã quá nửa đêm? Nghiện internet là tình trạng dùng mạng mất kiểm soát, được ưu tiên hơn các hoạt động khác và vẫn tiếp diễn dù đã gây hại. Tác hại của nghiện internet trải rộng từ giấc ngủ, tâm lý, thị lực đến học tập và quan hệ gia đình. Bài viết FPT Telecom tổng hợp quan điểm của WHO, số liệu nghiên cứu, checklist tự đánh giá và lộ trình lấy lại cân bằng.

Nội dung tổng hợp từ các tổ chức y tế và nghiên cứu khoa học đã công bố, chỉ mang tính tham khảo và không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của bác sĩ, chuyên gia tâm lý.

Nghiện internet là gì? Phân biệt dùng nhiều và dùng có vấn đề

Nghiện internet được nhận diện qua mức độ mất kiểm soát và hậu quả, không phải qua số giờ online. Một nhân viên văn phòng làm việc trên máy tính 9 tiếng mỗi ngày chưa chắc đã nghiện, còn một học sinh chơi game 3 tiếng nhưng bỏ ngủ, bỏ học thì đáng lo hơn nhiều.

Trong Bảng phân loại bệnh tật quốc tế ICD-11, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp rối loạn chơi game vào nhóm rối loạn do hành vi gây nghiện, với ba dấu hiệu cốt lõi:

  • Suy giảm khả năng kiểm soát việc chơi, gồm lúc bắt đầu, tần suất và bối cảnh.
  • Ngày càng ưu tiên việc chơi hơn các mối quan tâm và sinh hoạt thường ngày khác.
  • Tiếp tục hoặc chơi nhiều hơn dù đã xuất hiện hậu quả tiêu cực.

Theo WHO, các dấu hiệu này phải gây suy giảm đáng kể trong đời sống cá nhân, gia đình, xã hội, học tập hoặc nghề nghiệp, và thường kéo dài ít nhất 12 tháng mới được chẩn đoán, trừ khi triệu chứng rất nặng. WHO cũng lưu ý chỉ một tỷ lệ nhỏ người chơi game thực sự mắc rối loạn này.

Với khái niệm rộng hơn là nghiện internet, giới nghiên cứu vẫn dùng nhiều thuật ngữ như sử dụng internet có vấn đề hay sử dụng internet cưỡng chế, và chưa có định nghĩa thống nhất. Vì vậy, bạn không nên tự gắn nhãn bệnh cho mình hay con em chỉ dựa vào thời lượng. Bảng dưới đây giúp phân biệt nhanh hai trạng thái thường bị nhầm lẫn:

Khía cạnh Dùng nhiều nhưng còn kiểm soát Dấu hiệu dùng có vấn đề
Khả năng dừng Tắt máy được khi đến giờ ăn, giờ ngủ hoặc có việc Nhiều lần định dừng nhưng không làm được, thường online lâu hơn dự tính
Mục đích Phần lớn thời gian phục vụ học, làm việc hoặc giải trí có chủ đích Lướt vô định, mở ứng dụng theo phản xạ, khó nhớ mình vừa xem gì
Khi mất kết nối Hơi bất tiện nhưng nhanh chóng chuyển sang việc khác Bồn chồn, cáu gắt, liên tục kiểm tra lại mạng
Giấc ngủ Giờ ngủ ổn định, thỉnh thoảng thức khuya có lý do Thường xuyên thức khuya vì mạng, sáng dậy mệt mỏi
Hiệu suất Học tập, công việc hoàn thành đúng hạn Trễ hạn, điểm số hoặc hiệu suất giảm rõ
Quan hệ xã hội Vẫn dành thời gian trò chuyện, gặp gỡ trực tiếp Né tránh người thân, hay cãi nhau vì chuyện thiết bị
minh họa tác hại của nghiện internet
Thời gian online chỉ trở thành vấn đề khi nó lấn át những phần quan trọng khác của cuộc sống

Năm nhóm tác hại của nghiện internet theo các nghiên cứu khoa học

5 nhóm tác hại được nghiên cứu nhiều nhất là giấc ngủ, sức khỏe tinh thần, thể chất, khả năng tập trung và quan hệ gia đình. Phần lớn bằng chứng hiện nay cho thấy mối liên hệ, chưa chứng minh trọn vẹn quan hệ nhân quả, nhưng đủ nhất quán để bạn nên quan tâm sớm.

Giấc ngủ và vòng lặp thiếu ngủ

Thủ phạm chính làm mất ngủ thường không phải ánh sáng xanh mà là việc lướt mạng chiếm chỗ của giấc ngủ. Một tổng quan của nhóm nghiên cứu Đại học Flinders (Australia), tổng hợp 73 nghiên cứu với 113.370 người tham gia, cho thấy trong 11 nghiên cứu thực nghiệm, dùng màn hình sáng trước giờ ngủ chỉ khiến người tham gia ngủ muộn hơn trung bình khoảng 2,7 phút. Nhóm tác giả cho rằng thiết bị gây hại chủ yếu vì được dùng như cách lấp thời gian và điều chỉnh cảm xúc, khiến giờ ngủ bị đẩy lùi, cộng thêm các tính năng như tự phát video tiếp theo khiến người dùng khó dừng đúng lúc.

Hiện tượng này còn có tên gọi trì hoãn giờ ngủ để trả thù, tức cố thức khuya để bù lại khoảng thời gian riêng bị mất trong ngày. Thuật ngữ trì hoãn giờ ngủ được nhà khoa học hành vi người Hà Lan Floor Kroese sử dụng từ năm 2014, còn chữ trả thù trở nên phổ biến từ năm 2020 qua một bài đăng của nhà báo Daphne K. Lee. Một nghiên cứu trên hơn 3.500 người từ 11 đến 23 tuổi ghi nhận người dùng điện thoại có vấn đề càng nhiều thì mức trì hoãn giờ ngủ kiểu này càng cao.

Hậu quả là một vòng lặp: thiếu ngủ làm giảm tập trung, giảm tập trung gây căng thẳng, căng thẳng lại đẩy bạn tìm đến điện thoại để giải tỏa. Một tổng quan hệ thống của nhóm tác giả Đại học Quốc gia Australia trên 182 nghiên cứu cũng ghi nhận việc dùng mạng xã hội có vấn đề liên quan thuận với vấn đề giấc ngủ, trầm cảm và lo âu.

Sức khỏe tinh thần: lo âu, trầm cảm và cô lập xã hội

Dùng internet có vấn đề có liên hệ ở mức vừa phải với các triệu chứng tâm lý tiêu cực. Phân tích tổng hợp của nhóm tác giả Cai và cộng sự trên học sinh, sinh viên cho thấy việc sử dụng internet có vấn đề liên quan thuận ở mức trung bình với triệu chứng trầm cảm, lo âu, cô đơn và liên quan nghịch với mức độ hài lòng trong cuộc sống. Theo một phân tích tổng hợp trên JMIR Mental Health năm 2022, gồm 18 nghiên cứu với 9.269 người tham gia, việc dùng mạng xã hội có vấn đề tương quan có ý nghĩa với trầm cảm (r = 0,273), lo âu (r = 0,348) và căng thẳng (r = 0,313).

Câu hỏi nghiện mạng là nguyên nhân hay hệ quả vẫn chưa có lời đáp dứt khoát. Nhóm tác giả của một nghiên cứu trên BMC Psychiatry năm 2018 nhấn mạnh cần thêm nghiên cứu để xác định quan hệ nhân quả. Thực tế có thể đi theo cả hai chiều: có người dùng mạng nhiều rồi mới buồn bã, cũng có người đang lo âu nên tìm đến mạng để né tránh cảm xúc. Vì vậy, chỉ cắt mạng mà bỏ qua vấn đề tâm lý bên dưới thường không đủ.

Thị lực, cột sống và lối sống ít vận động

Thời gian nhìn màn hình càng dài, nguy cơ cận thị càng tăng, nhất là ở trẻ em. Theo phân tích tổng hợp của nhóm tác giả Ha và cộng sự trên JAMA Network Open tháng 2/2025, dựa trên 45 nghiên cứu với 335.524 người tham gia có độ tuổi trung bình 9,3, mỗi giờ nhìn màn hình tăng thêm trong ngày gắn với khả năng cận thị cao hơn khoảng 21%. Nguy cơ tăng rõ ở mức 1 đến 4 giờ mỗi ngày, sau đó tăng chậm hơn. Các chuyên gia bình luận rằng nghiên cứu chưa đủ để kết luận nhân quả, đồng thời nhắc lại trẻ dành nhiều thời gian ngoài trời có nguy cơ cận thị thấp hơn.

Với cột sống, hiện tượng cúi đầu nhìn điện thoại thường được gọi là text neck. Tuy nhiên, một tổng quan phạm vi đăng trên European Spine Journal năm 2023 kết luận chưa có bằng chứng khoa học liên kết text neck với đau cổ. Điều đáng lo hơn là thời gian ngồi một chỗ thay thế thời gian vận động. Theo WHO, khoảng 80% thanh thiếu niên trên thế giới chưa vận động đủ mức khuyến nghị, nên mỗi giờ online thay cho thể thao đều là một sự đánh đổi.

Khả năng tập trung sâu và hiệu suất học tập

Chỉ một thông báo cũng đủ kéo sự chú ý ra khỏi việc đang làm. Trong nghiên cứu của Đại học Bang Florida đăng trên Journal of Experimental Psychology năm 2015, 166 sinh viên làm một bài kiểm tra cần tập trung; nhóm nhận cuộc gọi hoặc tin nhắn dù không mở máy có xác suất mắc lỗi cao gấp khoảng 3 lần nhóm không nhận thông báo. Mức xao nhãng này tương đương với việc thực sự nghe gọi hay nhắn tin.

Dữ liệu tại Việt Nam cũng cho thấy thói quen học tập liên quan chặt với nguy cơ nghiện internet. Theo nghiên cứu trên Tạp chí Y học Cộng đồng năm 2024, khảo sát 394 sinh viên Trường Đại học Y Hà Nội năm 2023 ghi nhận tỷ lệ nghiện internet là 20,8%. Nhóm không nghiện có xu hướng lập kế hoạch học tập và đọc sách khi rảnh, còn nhóm chỉ học dồn sát kỳ thi có khả năng nghiện cao hơn.

Rạn nứt các mối quan hệ trong gia đình

Cắm mặt vào điện thoại khi đang ở cạnh người thân, hay còn gọi là phubbing, làm giảm rõ chất lượng gắn kết. Một phân tích tổng hợp trên Frontiers in Psychology năm 2025, gồm 52 nghiên cứu với 19.698 người tham gia, cho thấy việc một người ưu tiên điện thoại hơn bạn đời ảnh hưởng tiêu cực đến mức hài lòng trong hôn nhân, sự thân mật và gần gũi cảm xúc, đồng thời làm tăng xung đột. Một nghiên cứu khác trên các gia đình Trung Quốc còn ghi nhận phubbing giữa vợ chồng có liên quan tới chất lượng quan hệ giữa cha mẹ và con tuổi vị thành niên.

Ở Việt Nam, một nghiên cứu trên BMC Public Health năm 2016 khảo sát 566 người trẻ từ 15 đến 25 tuổi cho thấy nghiện internet liên quan có ý nghĩa với chất lượng cuộc sống liên quan sức khỏe thấp hơn. Trong đời thường, dấu hiệu dễ thấy là bữa cơm mỗi người một màn hình và những cuộc cãi vã quanh việc thu điện thoại.

Gia đình mỗi người dùng một điện thoại
Bữa cơm không thiết bị là bước nhỏ giúp cả nhà kết nối lại

Tác động đặc thù lên trẻ em và thanh thiếu niên

Trẻ em và thanh thiếu niên dễ tổn thương hơn vì thói quen, giấc ngủ và thị lực vẫn đang hình thành, trong khi khả năng tự điều chỉnh chưa hoàn thiện như người lớn.

Theo nghiên cứu trên BMC Public Health tháng 12/2023, khảo sát 5.325 học sinh 11 đến 17 tuổi tại Hà Nội từ tháng 10 đến tháng 12/2021, khoảng 32,7% em có ít nhất 3 trên 5 dấu hiệu nghiện internet. Có 22,8% em lo âu mức trung bình và 7,32% mức nặng. Thời gian online trung bình và mức độ nghiện đều có liên hệ theo kiểu bậc thang với lo âu cao. Khảo sát diễn ra khi học sinh học trực tuyến do COVID-19 nên con số có thể cao hơn thời điểm bình thường, và hiện chúng tôi chưa tìm thấy khảo sát quy mô tương tự tại các đô thị lớn khác.

Với trẻ nhỏ, WHO ban hành hướng dẫn về vận động, thời gian tĩnh tại và giấc ngủ cho trẻ dưới 5 tuổi từ tháng 4/2019. Hướng dẫn này không phải ngưỡng chẩn đoán nghiện nhưng là mốc tham khảo hữu ích:

Nhóm tuổi Khuyến nghị hoặc dữ liệu đáng chú ý Gợi ý cho phụ huynh
Dưới 1 tuổi WHO không khuyến nghị cho trẻ dùng màn hình Ưu tiên chơi trên sàn, đọc sách, kể chuyện cùng người chăm sóc
1 tuổi WHO không khuyến nghị thời gian màn hình tĩnh tại như xem video, chơi game Tránh dùng điện thoại để dỗ ăn, dỗ ngủ
2 đến 4 tuổi WHO khuyến nghị không quá 1 giờ màn hình tĩnh tại mỗi ngày, càng ít càng tốt Xem cùng con, chọn nội dung phù hợp, thay bằng vận động khi có thể
11 đến 17 tuổi Khảo sát tại Hà Nội năm 2021: khoảng 1/3 học sinh có từ 3 dấu hiệu nghiện internet trở lên Cùng con đặt quy tắc, giữ giờ ngủ, để ý dấu hiệu lo âu
Sinh viên, người trẻ Nghiên cứu tại Đại học Y Hà Nội năm 2023 ghi nhận tỷ lệ nghiện internet 20,8% Lập kế hoạch học, làm việc theo khung giờ, hạn chế học dồn

Không phải chuyên gia nào cũng đồng tình với giới hạn theo số giờ. Ông Andrew Przybylski thuộc Viện Internet Oxford cho rằng hướng dẫn của WHO quá tập trung vào thời lượng mà chưa xét nội dung và bối cảnh sử dụng. Thông điệp thực tế cho phụ huynh là con xem gì, xem cùng ai và việc xem có lấn át giấc ngủ, vận động hay không cũng quan trọng như số phút. Các lệnh cấm cực đoan thiếu giải thích thường dễ dẫn đến giấu giếm hơn là thay đổi thói quen.

Checklist tự đánh giá: khi nào bạn thực sự cần thay đổi?

Nếu bạn thấy mình trong nhiều câu dưới đây và tình trạng kéo dài nhiều tháng, đã đến lúc điều chỉnh nghiêm túc. Danh sách giúp bạn tự quan sát, không phải công cụ chẩn đoán.

  • Bạn thường online lâu hơn dự định và nhiều lần thử cắt giảm nhưng không thành.
  • Việc đầu tiên khi thức dậy và việc cuối cùng trước khi ngủ đều là cầm điện thoại.
  • Bạn bồn chồn, cáu gắt khi mất kết nối hoặc khi bị người khác nhắc nhở.
  • Giấc ngủ, bữa ăn hoặc thời gian vận động bị cắt bớt để dành cho mạng.
  • Kết quả học tập, công việc giảm sút mà bạn vẫn không giảm được thời gian online.
  • Bạn giấu hoặc nói giảm số giờ dùng mạng với người thân.
  • Bạn dùng mạng như cách chính để trốn tránh buồn chán, căng thẳng hay cảm xúc tiêu cực.
  • Những sở thích và mối quan hệ ngoài đời dần mờ nhạt.

Lộ trình 7 bước cai nghiện internet và lấy lại cân bằng

Mục tiêu thực tế là lấy lại quyền kiểm soát, không phải cắt bỏ internet hoàn toàn, vì học tập và công việc hiện nay đều cần kết nối. Bạn có thể làm theo trình tự sau:

  1. Đo lường thực tế. Trong 1 tuần, xem thống kê thời gian sử dụng có sẵn trên điện thoại, như mục Thời gian sử dụng trên iPhone hoặc Digital Wellbeing trên nhiều máy Android.
  2. Khoanh vùng điểm rò rỉ. Đánh dấu 2 đến 3 ứng dụng hoặc khung giờ ngốn nhiều thời gian nhất, thường là lướt video ngắn buổi tối hay game sau giờ học.
  3. Cắt bỏ tác nhân kích hoạt. Tắt thông báo đẩy không cần thiết và chuyển ứng dụng gây xao nhãng ra màn hình phụ. Như nghiên cứu ở trên cho thấy, chỉ riêng thông báo đã đủ làm giảm tập trung.
  4. Thiết lập vùng không điện thoại. Sạc điện thoại ngoài phòng ngủ và giữ bàn ăn là nơi không thiết bị.
  5. Thay thế hành vi. Lên lịch thể thao, hoạt động ngoài trời hoặc sở thích ngoài đời vào đúng khung giờ hay online nhất. Trước khi ngủ, chọn nội dung nhẹ nhàng thay vì video tự phát liên tục.
  6. Xây dựng quy tắc chung cho cả nhà. Cùng bàn giờ dùng mạng, nơi để thiết bị và cách xử lý khi vi phạm. Người lớn làm gương sẽ hiệu quả hơn nhắc nhở.
  7. Đánh giá lại sau 2 – 4 tuần. So sánh giấc ngủ, tâm trạng và kết quả học tập, công việc với lúc bắt đầu để điều chỉnh tiếp.
sạc điện thoại bên ngoài phòng ngủ
Đưa điện thoại ra khỏi phòng ngủ là cách đơn giản để bảo vệ giờ ngủ

Thiết lập mạng gia đình hỗ trợ kiểm soát thời gian online

Mạng Wifi trong nhà có thể trở thành công cụ hỗ trợ cho các quy tắc gia đình, nhưng không thay thế được sự đồng hành của người lớn. Tùy model modem và thiết bị phát Wifi, bạn có thể tận dụng một số tùy chọn sau:

  • Hẹn giờ ngắt kết nối cho từng thiết bị, ví dụ điện thoại hoặc máy tính bảng của con sau 22 giờ.
  • Tạo mạng khách riêng để tách thiết bị của khách hoặc của trẻ khỏi mạng chính.
  • Xem danh sách thiết bị đang kết nối để biết máy nào đang online vào khung giờ ngủ.

Không phải thiết bị nào cũng có đủ các tính năng trên, và cách cài đặt khác nhau giữa từng model. Khi thiết lập, bạn nên tách lịch hẹn giờ theo từng thiết bị thay vì tắt toàn bộ Wifi, để không ảnh hưởng đến công việc của người lớn hay camera an ninh trong nhà. Quan trọng hơn, hãy giải thích cho con lý do và để con cùng tham gia đặt lịch.

Nếu gia đình bạn đang dùng internet FPT, chúng tôi có thể kiểm tra thiết bị đang lắp đặt hỗ trợ những tùy chọn quản lý nào và hướng dẫn cấu hình phù hợp với lịch sinh hoạt của cả nhà. Tính năng cụ thể phụ thuộc vào model thiết bị và chính sách tại thời điểm tư vấn.

Muốn thiết lập mạng nhà mình hợp lý hơn cho trẻ và cả gia đình?

Chúng tôi tư vấn theo đúng thiết bị bạn đang dùng và nhu cầu thực tế của gia đình, không ép nâng cấp gói cước.

NHẬN TƯ VẤN THEO NHU CẦU SỬ DỤNG

Tổng đài hỗ trợ: 1900 6600

Khi nào cần tìm đến sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý?

Bạn nên tìm hỗ trợ chuyên môn khi đã tự điều chỉnh vài tuần mà không cải thiện, hoặc khi xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo sau:

  • Mất ngủ, mệt mỏi hoặc buồn bã kéo dài trên 2 tuần.
  • Bỏ bê gần như hoàn toàn việc học hoặc công việc vì dùng mạng.
  • Hung hăng, đập phá hoặc giận dữ dữ dội khi bị thu thiết bị.
  • Thu mình, gần như không còn giao tiếp ngoài đời, có biểu hiện bất thường về suy nghĩ, cảm xúc.

Nghiên cứu trên BMC Psychiatry năm 2018 nhắc lại rằng dùng internet có vấn đề từng được ghi nhận đi kèm trầm cảm, lo âu, rối loạn tăng động giảm chú ý và một số vấn đề khác. Vì vậy, bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng có thể giúp đánh giá xem có vấn đề nào bên dưới cần xử lý cùng lúc.

Khi tìm nơi hỗ trợ, bạn có thể bắt đầu từ khoa sức khỏe tâm thần hoặc phòng khám tâm lý của bệnh viện công tuyến tỉnh, thành phố, bệnh viện tâm thần địa phương, hoặc khoa tâm lý của bệnh viện nhi với trẻ em. Nếu chọn phòng khám tư, hãy kiểm tra giấy phép hoạt động và chuyên môn của người tư vấn. Với các vấn đề liên quan đến trẻ em, Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111 hoạt động 24/7, miễn phí và có tiếp nhận nhu cầu tư vấn tâm lý.

Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ hay hành vi tự làm hại bản thân, hãy gọi ngay cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất thay vì chờ đợi.

Câu hỏi thường gặp về tác hại của nghiện internet

Nghiện internet có được công nhận là bệnh lý chính thức không?

WHO đã đưa rối loạn chơi game vào ICD-11 như một rối loạn do hành vi gây nghiện. Với nghiện internet nói chung, giới nghiên cứu vẫn dùng nhiều định nghĩa khác nhau, nên việc chẩn đoán cần do bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý thực hiện dựa trên mức độ mất kiểm soát và ảnh hưởng tới đời sống.

Dùng internet bao nhiêu tiếng một ngày thì bị coi là nghiện?

Không có con số cố định cho người lớn. Điều quyết định là bạn còn kiểm soát được việc dùng mạng hay không và nó có đang gây hại cho giấc ngủ, học tập, công việc, các mối quan hệ hay không. Riêng với trẻ dưới 5 tuổi, WHO có khuyến nghị cụ thể về thời gian màn hình như bảng trong bài.

Có nên cắt đứt hoàn toàn internet trong nhà để cai nghiện không?

Thường là không cần và khó duy trì, vì học tập, công việc và liên lạc đều cần internet. Cách hiệu quả hơn là đặt khung giờ rõ ràng, giảm tác nhân kích hoạt và bổ sung hoạt động thay thế. Nếu đã thử nghiêm túc mà không cải thiện, hãy tìm đến chuyên gia.

Làm thế nào khi con nổi giận lúc bị thu điện thoại?

Hãy giữ bình tĩnh và tránh tranh cãi khi con đang kích động. Về lâu dài, nên báo trước giờ kết thúc thay vì thu máy đột ngột, cùng con thống nhất quy tắc từ trước và giữ nhất quán giữa các thành viên trong nhà. Nếu cơn giận lặp lại thường xuyên hoặc có hành vi bạo lực, nên đưa con đi khám tâm lý.

Internet vẫn là công cụ học tập, làm việc và kết nối không thể thiếu, nên câu hỏi đúng không phải là có dùng hay không, mà là ai đang kiểm soát ai. Nếu nhận ra vài dấu hiệu trong checklist, hãy bắt đầu từ việc đo thời gian và bảo vệ giờ ngủ ngay tuần này. Nếu tác hại của nghiện internet đã chạm tới sức khỏe tinh thần, việc học hay các mối quan hệ quan trọng, tìm đến chuyên gia sớm sẽ giúp quá trình điều chỉnh nhẹ nhàng hơn nhiều.